Magdalena Wieczorek

kierownik, nauczyciel-konsultant

e-mail:

na zdjęciu Magdalena Wieczorek

Stare afrykańskie przysłowie mówi, że o tym czy, czy dach został dobrze położony, przekonasz się dopiero wtedy, gdy przyjdzie deszcz [1].

Czasem myślimy sobie o innych ludziach, dlaczego jedni tak świetnie sobie radzą z problemami i życiowymi przeciwnościami, jakie śle im los, a inni mają pod górkę. Nie potrafią sobie radzić nawet z codziennymi problemami. Niejednokrotnie nie radząc sobie ze stresem i załamując psychicznie. Od czego to zależy? Co sprawia, że potrafimy zapobiegać i doskonale radzić sobie z przeciwnościami losu oraz szybko i w pełni dochodzić do siebie po traumatycznych doświadczeniach.

To fenomen rezyliencji.

Fenomen dobrego przystosowania się nazwano zjawiskiem rezyliencji [2]. Koncepcji, która wyjaśnia mechanizmy pozwalające ludziom zachować zdrowie i utrzymać harmonijny rozwój mimo szeregu przeciwności losu. Resilience – to termin używany do opisu zestawu czynników, które umożliwiają prawidłowy przebieg adaptacji pomimo istniejących czynników ryzyka. Odkrycie zjawiska odporności pozwoliło popatrzeć na napotykające nas trudności przez pryzmat tego, co wzmacnia i chroni człowieka w życiu.

Do klasycznych grup czynników chroniących i budujących odporność zaliczamy (Garmezy 1985):

Grupy czynników chroniących

Kategorie czynników chroniących wraz z przykładami

Cechy indywidualne

  • Zdolności poznawcze (wysokie IQ, zdolności uczenia się, zdolności werbalne, umiejętności planowania).
  • Temperament (towarzyskość, zdolności adaptacyjne).
  • Mechanizmy samokontroli (radzenie sobie z negatywnymi emocjami, samokontrola impulsów).
  • Optymizm i pogoda ducha.
  • Umiejętności społeczne (porozumiewania się, nawiązywania przyjaźni, rozwiązywania konfliktów).
  • Pozytywny obraz siebie (wysoka samoocena, wiara w swoje możliwości, poczucie własnej skuteczności).
  • Procesy motywacyjne (posiadanie planów i celów życiowych, aspiracje edukacyjne).

Rodzina (konsekwentna opieka i wparcie ze strony rodziców).To najważniejszy ze wszystkich czynników wpływających na utrzymanie dobrostanu.

Bliskie osoby spoza rodziny.

  • Relacje rodzice-dziecko (więź z rodzicami, wsparcie rodziców, zasady rodzinne, jasne oczekiwania rodziców, dobra komunikacja, zaangażowanie rodziców w szkolne sprawy dziecka, kontrola czasu wolnego).
  • Konstruktywni rówieśnicy (akceptujący normy, z aspiracjami edukacyjnymi, prospołeczni).
  • Dobrzy i kompetentni dorośli (oparcie w zaufanej osobie dorosłej np. trenerze sportowym, księdzu, nauczycielu).
  • Przyjaciele.

Pozarodzinne (wparcie ze strony innej osoby dorosłej, np. nauczyciela).

Otoczenie społeczne.

Często czerpiemy wsparcie z otoczenia społecznego – szkoły, środowiska lokalnego lub osób, które są nam bliskie, np. kolegów, koleżanek, przyjaciół. Troska ze strony innych osób spoza rodziny zwiększa odporność i niepodatność na sytuacje zagrażające. Dla dzieci i młodzieży szczególnie jest tutaj ważna rola nauczyciela, który może stać się drugą, co do ważności, osobą znaczącą. Jest oceniany jako bardziej obiektywny od rodziców, toteż jego opinie mają wielki wpływ na formującą się osobowość ucznia (samoocenę, emocje, obraz świata). Relacje nauczyciela z uczniem mogą decydować o jego pozycji socjometrycznej i mają wpływ na procesy i role grupowe w klasie.

Wsparcie ze strony nauczyciela może również rekompensować brak wsparcia ze strony rodziców i rówieśników.

  • Dobra szkoła (klimat szkoły, wsparcie nauczycieli).
  • Zaangażowanie w konstruktywną działalność (kluby młodzieżowe i sportowe, wspólnoty religijne, wolontariat).
  • Przyjazne i bezpieczne sąsiedztwo (dostęp do ośrodków rekreacji, klubów, poradni, ośrodków interwencji kryzysowej).
  • Miejsce zamieszkania.

 

Analizując czynniki dobrostanu możemy stwierdzić, że tak naprawdę nie są one czymś niezwykłym, ponieważ są to uwarunkowania, które towarzyszą prawidłowemu rozwojowi nie tylko młodego człowieka i służą procesowi adaptacji w środowisku, w którym żyje i dorasta. Trzeba pamiętać, że ich istnienie w jakimś wymiarze przynależne jest wszystkim ludziom. Co z tego wynika? Naukowe rozważania o czynnikach chroniących i wspierających rozwój wskazują, że należy je traktować nie tylko w obszarach ochrony przed zagrożeniami, ale także w obszarach pozytywnego rozwoju.

Co to znaczy być rezylientnym, czyli jakie indywidualne zasoby pomogą nam poradzić sobie w trudnych chwilach [3]:

  • poczucie autonomii,
  • spokój w obliczu trudnej sytuacji/kryzysu (opanowanie, umiejętność radzenia sobie ze stresem),
  • racjonalne myślenie,
  • poczucie własnej wartości,
  • optymizm,
  • szczęście oraz inteligencja emocjonalna,
  • poczucie sensu i celu, czyli wiara w to, że nasze życie ma sens,
  • poczucie humoru,
  • altruizm, empatia, miłość i współczucie,
  • charakter (siła moralna),
  • równowaga,
  • kompetencje społeczne, konstruktywne relacje z ludźmi, angażowanie się w relacje,
  • zdolność adaptacji (wytrwałość, cierpliwość, elastyczność, akceptowanie tego, na co nie mam wpływu, szukanie kreatywnych rozwiązań sytuacji problemowych, aktywnych strategii radzenia sobie),
  • wiara religijna,
  • zdrowe nawyki (zdrowe odżywianie, sen, ruch na świeżym powietrzu, dbanie o wygląd i higienę osobistą),
  • powstrzymywanie się od używania środków psychoaktywnych.

Rezyliencja, czyli nasz dobrostan, zależy od tego, jak sobie radzimy w kryzysowych sytuacjach, jak radzimy sobie ze swoimi słabościami oraz co nas chroni. Nie zawsze mamy na wszystko wpływ, ale ważna jest świadomość wewnętrznych zasobów, które odgrywają rolę katalizatora przed zagrożeniami.

Rozwijanie rezyliencji może przynieść korzyści każdemu.

Magdalena Wieczorek

 

Literatura:

G.R. Schiraldi. Siła rezyliencji. Jak poradzić sobie ze stresem, traumą i przeciwnościami losu. GWP, Sopot.

J. Szymańska. Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej psychoprofilaktyki, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2015.

 


[1] G.R. Schiraldi. Siła rezyliencji. Jak poradzić sobie ze stresem, traumą i przeciwnościami losu. GWP, Sopot, s. 9.

[2] J. Szymańska. Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej psychoprofilaktyki, Ośrodek Rozwoju Edukacji, Warszawa 2015, s. 29-31.

[3] G.R. Schiraldi. Siła rezyliencji. Jak poradzić sobie ze stresem, traumą i przeciwnościami losu. GWP, Sopot, s. 15.

Opublikowano 19 marca 2020
Wróć